Book notes: Geweten van Maurits de Bruijn en Hoe houd je je hart zacht van Natascha van Weezel
Vorig jaar las ik twee boeken geschreven vanuit joods perspectief over de oorlog tussen Israël en Palestina, die zich het meest wreekt in het gebied dat de Gaza strook heet (noem mensen die wonen in Gaza geen Gazanen): Geweten van Maurits de Bruijn en Hoe houd je je hart zacht van Natascha van Weezel.
Je zou de boeken op een spectrum kunnen plaatsen van (anti-)zionisme. Maurits de Bruin zal zichzelf waarschijnlijk wel kunnen identificeren als antizionist. Natascha van Weezel identificeerde zich weliswaar zeker als zionist, maar is ze nu een kritische middenpositie gaan innemen. Nog steeds voorstander van een staat voor Joodse mensen, maar niet op deze manier.
Natascha van Weezel maakt met die meer middenpositie geen vrienden. Ze wordt scheef aangekeken door zowel de zionistische kant als de antizionistische kant.
Maurits de Bruijn is niet opgegroeid in een Joodse omgeving. Hij heeft zich ontwikkeld tot iemand die zich duidelijk inzet voor de minderheidspartij in dit conflict, de Palestijnen. Het boek beschrijft hoe hij een reis maakt door Israel en Palestina. Hij laat goed zien hoe de hiërarchie in elkaar zit. Hoe in Hebron Palestijnen letterlijk onder de kolonisten wonen. Het contrast tussen Israel op 14km van de Gazastrook en de Gazastrook zelf, kijkend naar hoe bommen inslaan vanaf een heuvel. Sinds 7 oktober is het gewelddadig kleineren ook in de Westelijke-Jordaan oever erger geworden. Het is ook niet het Israël waarvan hij zichzelf wel ooit had kunnen voorstellen dat hij er inwoner van zou zijn, het gevoel dat hij wel had gehad toen hij als jonge twintiger Tel-Aviv bezocht..
Wat ik mooi vind aan beide boeken is dat het Joodse schrijvers zijn die ieder op hun eigen manier laten zien hoe lastig het nog steeds voortdurende conflict is voor hen. Want betekenisloos is Israël voor hen beiden niet. Maar waar Natascha van Weezel worstelt met de haarzelf opgelegde opdracht om beide “kampen” enigszins bijeen te houden, is het voor Maurits de Bruijn wel overtuigender.
Het scheelt wellicht wanneer je niet in een Joodse bubbel bent opgegroeid, zoals De Bruijn; in een omgeving waar zionisme onder vrienden en familie voor velen onderdeel is van hun Joodse identiteit. Niet dat voor hen alle Palestijnen moeten wijken (al zijn die er helaas ook), maar na de Tweede Wereldoorlog is toch wel het idee van het bestaan van een land waar Joden veilig thuis kunnen zijn een fijne belofte. Velen hebben ook uitwisselingen gedaan en daarom voelt voor hen 7 oktober dichterbij dan voor veel andere Nederlanders. Moet je die vrienden en familie helemaal in de steek laten, terwijl de Joodse gemeenschap (ondermeer door de decimatie in de Tweede Wereldoorlog) al zo’n kleine groep vormt?
Wat is wijsheid? De situatie is ontstaan in de periode van Westerse dekolonialisatie na de Tweede Wereldoorlog, waarbij kolonisator Engeland het gebied kon verlaten en tegelijkertijd iets kon bieden (positief uitgelegd) aan een groep die in de tweede wereldoorlog systematisch werd vernietigd (lees anders nog eens Bij ons in Auschwitz van Arnon Grunberg), of anders uitgelegd, antisemitisme (Joden daar). Meerdere keren hebben de Israëliërs daarna hun grondgebied met geweld vergroot, ten koste van de Palestijnen. En hoewel op de meeste kaarten een zachte grens staat volgens het bestand van 1967, is daar in de praktijk steeds meer van afgesnoept door kolonisten en het Israëlische leger.
Het westen heeft dit steeds laten gebeuren. Deels misschien als een ‘presence’ in het midden-oosten. Ik vermoed grotendeels door een ereschuld vanuit de Tweede-Wereldoorlog. Een schuld die niet meer zo nadrukkelijk aanwezig is bij de jongere generaties. En het is afschuwelijk wat er gebeurd is, de Nakba van 1948, maar ook 1967, en daarna. Ook daarvoor is het westen mede-verantwoordelijk. Maar je zit dus met getraumatiseerde volken aan beide kanten.
Het ideaal zou een land zonder grenzen zijn waar iedereen in vrede kan samen leven, zoals het ideaal is dat er in deze hele wereld geen grenzen zijn en iedereen kan staan en gaan waar die wil. Sommige schreeuwen daarom “From the river to the see, Palestine will be free”, en dat is een mooi ideaal, ware het niet dat er ook veel mensen zijn die hartstochtelijk geloven in het bestaan van een Joodse staat. Hebben ze daar recht op? Je zou ook kunnen zeggen dat er wel meer minderheden zijn die het liefst een eigen staat willen hebben, en dat is misschien ook niet altijd een goed idee…
De geschiedenis terugdraaien gaat niet. Zeker niet in dit conflict. Wat ook niet werkt is het afdwingen van vrede met geweld en preventieve aanvallen. Vrede is verder te zoeken dan ooit, evenals gerechtigdheid. Misschien koloniaal gedacht, maar het lijkt me goed wanneer de VN de grenzen gaat handhaven zoals deze in 1967 zijn getekend en op alle kaarten ook zo staat. De Palestijnen zijn te lang onderdrukt, maar Israël is er nu ook. Maar hoe komen we daar?
Door steeds harder te schreeuwen, gebouwen te bezetten, duidelijk voor de Palestijnse zaak, is het probleem wel definitief op de kaart gezet. Veel Nederlanders hadden toch het gemak van het kunnen wegkijken. Het narratief van ‘de enige open/vreedzame/… democratie in het Midden-Oosten’ slaat bij velen niet meer aan na deze uitbarsting van geweld. Maar 7 oktober heeft het gevoel van angst bij de Israëliërs, en zij die toch een band voelen met het land, ook zeker niet verkleint. Maar antwoorden van gevestigde partijen die vervolgens een watermeloen al antisemitisch noemen helpen niet. Wat dat betreft heb ik wel een zwak voor het verhaal van Natascha van Weezel, waarbij we toch in een dialoog blijven en daarbij juist geen grote woorden gebruiken, ook al heb ik sterk de neiging om terecht te wijzen. Het enige risico wat ik daarbij voel is dat Israël en veel Westerse landen belang hebben bij het handhaven van de huidige status quo, om een reden die ik niet snap (religie in combinatie met it’s the oil stupid) of niet wens te snappen (religie in combinatie met it’s the oil stupid), en misschien kom je dan uiteindelijk met lief praten niet veel verder.